ਦਸਮੇਸ਼ ਜੀ ਨੇ ਅੰਮਿ੍ਰਤ ਤਿਆਰੀ ਸਮੇਂ ਕਿਹੜੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਪੜੀਆਂ?-ਪਿ੍ਰੰ. ਸਤਿਨਾਮ ਸਿੰਘ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ-9888047979

ਜਦ ਅਸੀਂ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਦਰਪੇਸ਼ ਮਸਲਿਆਂ ਦੀ ਲੰਬੀ ਹੁੰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਲਿਸਟ ਵਿੱਚੋਂ ਕੌਮ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਤੇ ਜੁਗੋ ਜੁਗ ਅਟੱਲ ਸਤਿਗੁਰੂ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ, ਲਿਖਣ ਅਸਥਾਨ, ਮੰੰਗਲਾਂ ਦਾ ਅਸਥਾਨ, ਸਿੱਖ ਸਤਿਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਅਨਯ ਭਗਤਾਂ, ਭੱਟਾਂ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਪਾਸ ਪਹੁੰਚਣਾ, ਤਥਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਜੀ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਤੇ ਅਸਥਾਨ, ਲਗਾਂ ਮਾਤਰਾਂ ਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਉਚਾਰਨ ਤੇ ਅਰਥ, ਬਚਿਤਰ ਨਾਟਕ (ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ) ਤਕ ਪੁੱਜੇ ਗ੍ਰੰਥ, 1699 ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ ਸਮੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਅੰਮਿ੍ਰਤ ਤਿਆਰੀ ਸਮੇਂ ਪੜ੍ਹੀਆ ਬਾਣੀਆਂ ਆਦਿ ਆਦਿ ਦੀ ਗਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਇਹ ਮਸਲੇ ਇੱਕ ਆਮ ਜਗਿਆਸੂ ਨੂੰ ਓਪਰੀ ਨਜ਼ਰੇ ਆਮ ਜਹੀ ਗੱਲ ਲੱਗਣਗੇ ਪਰ ਇਹ ਮਸਲੇ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਨਾਨਕ ਫੁਲਵਾੜੀ ’ਚ ਆਪਣੇ ਸੁਆਰਥੀ ਭੁੱਲੜਾਂ ਤੇ ਬੇਗਾਨੇ ਦੋਖੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਂਧ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪਿੱਛੇ ਜਹੇ ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਲੇ ਦੇ ਪਿ੍ਰੰਸੀਪਲ ਜੀ ਦੇ ਜਗਿਆਸੂ ਮਨ ਨੇ ਇੱਕ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਖਬਾਰ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ:

1. ਕੀ ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਵਿੱਚ ਅੰਮਿ੍ਰਤ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਨੀਅਤ ਕੀਤੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਹਨ?

2. ਦਸ਼ਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਅੰਮਿ੍ਰਤ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਕਿਹੜੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਦਾ ਪਾਠ ਕੀਤਾ ਸੀ?

ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਉੱਤਰ ਦੇਵੇ ਕੌਣ? ਹਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਚੜ੍ਹਤ (ਮਾਇਆ) ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਕਿਤਾਬ ਰੱਖਣਾ, ਬਿਲਡਿੰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਇੱਟਾਂ, ਸੰਗਮਰਮਰ, ਸੀਮਿੰਟ ਤੇ ਲੋਹੇ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਮਿਣਤੀ ਕਰਨਾ ਤੇ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਦਾ ਦਫਤਰੀ ਸਟਾਫ ਤੇ ਕਠਪੁਤਲੀ ਗ੍ਰੰਥੀ ਭਰਤੀ ਕਰਨੇ ਜੋ ਸਿਆਣਪ ਅਨੁਸਾਰ ਪਾਠੀ ਹੀ ਹੋਣ, ਉਹ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ/ਅਸ਼ੁੱਧ ਪਾਠ ਕਰ ਅਗਲੇ ਛਿੰਨ ਅਰਦਾਸ ’ਚ ਭੁੱਲਾਂ ਚੁੱਕਾਂ ਦੀ ਖਿਮਾ ਮੰਗਣ ਵਾਲੇ। ਕੈਸੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਹਾਂ, ਭੁੱਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਖਿਮਾ ਮੰਗਦੇ ਹਾਂ, ਫਿਰ ਭੁਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਖਿਮਾ ਮੰਗਦੇ ਹਾਂ ਤੇ ਸਿਲਸਿਲਾ ਬਦਸਤੂਰ ਚਾਲੂ ਹੈ।

ਜੇਕਰ ਇੱਕ ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ ਪਾਠਕ ਜੀ ਦੀਆਂ ਇਹ ਪੁੱਛਾਂ ਹਨ ਤਾਂ ਆਮ ਕੰਮ-ਕਾਜੀ ਗਿ੍ਰਹਸਤੀ ਗੁਰਸਿੱਖ ਦੀ ਕੀ ਅਵਸਥਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਪਾਠਕ ਆਪ ਹੀ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਦੇ ਦੌੜ ਭੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ’ਚ ਆਦਮੀ ਪਾਸ ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਅਖਬਾਰ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਸਮਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਫਿਰ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਪੁਰਾਤਨ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੌਣ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਗਿਆਸੂ ਮਨਾਂ ਦੀ ਗਿਆਨ-ਭੁੱਖ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਹਿਤ ਕੁਝ ਤੱਥ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ’ਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹਨ:

ਪਹਿਲੇ ਸੁਆਲ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਬਿਨੈ ਹੈ ਕਿ, ਸਤੰਬਰ 1931 ਤੋਂ ਸਤੰਬਰ 1936 ਤੇ ਫਿਰ 7 ਜਨਵਰੀ 1945 ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀਆਂ ਤਕਰੀਬਨ ਸਾਰੀਆਂ ਹੀ ਸਿਰਮੋਰ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ, ਸਭਾਵਾਂ, ਸੁਸਾਈਟੀਆਂ ਤੇ ਕਮੇਟੀਆਂ ਦੇ ਸਿਰਕੱਢ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਤੇ ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਘਾਲਣਾ ਉਪ੍ਰੰਤ ਤਿਆਰ ਤੇ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਜ ਕਲ ਅੰਮਿ੍ਰਤ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਪੰਜ ਬਾਣੀਆਂ ’ਚੋਂ ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਅਨੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਭਾਵ ਦੋ ਹੀ ਬਾਣੀਆਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਸਸ਼ੋਭਿਤ ਹਨ।

ਸੁਆਲ ਨੰਬਰ ਦੋ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਦਸਮੇਸ਼ ਜੀ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ, ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਹੋਏ ਵਿਦਵਾਨ ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ, ਗੁਰਮਤਿ ਜਗਿਆਸ਼ੂ ਮਨ ਦੀ ਖੋਜ ਬਿਰਤੀ ਹਿਤ ਦਰਪੇਸ਼ ਹਨ ਇਸ ਆਸ ਨਾਲ:-ਸਪੁਰਦਮ ਬਤੋ ਮਾਇਆ ਏ ਖੇਸ਼ਰਾ, ਤੂ ਦਾਨੀ ਹਿਸਾਬੇ ਕਮੋ ਬੇਸ਼ਰਾ।

1. ਰਹਿਤਨਾਮਾ ਭਾਈ ਦਯਾ ਸਿੰਘ (ਪਿਆਰਾ) : ‘… ਉੱਤਮ ਸਿੰਘ ਲੋਹ ਪਾਤ ਮੇਂ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮਿ੍ਰਤਸਰ ਕਾ ਅੰਮਿ੍ਰਤ ਪਾਵੇ। ਪ੍ਰਥਮ ਸੰਪੂਰਨ ਜਪੁਜੀ, ਆਦਿ ਅੰਤ ਕਾ ਪਾਠ ਕਰੇਂ, ਚੌਪਈ (ਕਿਹੜੀ ? ਕੋਈ ਸੰਕੇਤ ਨਹੀਂ), ਪੰਜ ਪੰਜ ਸਵੈਯੇ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ (?) 1. ਸ੍ਰਾਵਗ ਸੁਧੁ 2. ਦੀਨਨ ਕੀ ਪ੍ਰਤਿਪਾਲ 3. ਪਾਪ ਸਮੂਹ ਬਿਨਾਸਨ 4. ਸਤਿ ਸਦੈਵ ਸਦਾ ਬ੍ਰਤ, ਪੰਜ ਪਉੜੀ ਅਨੰਦ ਕੀ, ਕਰਦ ਅੰਮਿ੍ਰਤ ਬੀਚ ਫੇਰੇ, ਅਪਨੀ ਓਰ ਕੋ । ਪੁਨਹ ਏਕ ਸਿੰਘ ਕਰਦ ਉਸ ਕੀ ਪਾਸ ਮੇਂ ਧਰ ਦੇ ….।’

2. ਭਾਈ ਚੌਪਾ ਸਿੰਘ (ਸ੍ਰੀ ਦਸਮੇਸ਼ ਜੀ ਦਾ ਹਜ਼ੂਰੀ ਸਿੱਖ) : ‘ਫੇਰ ਸਾਹਿਬ ਪੂਰਨ ਪੁਰਖ ਜੀ ਪੰਥ ਲਗੇ ਨਿਖੇੜਨ, ਸੰਮਤ 1756, ਸਾਵਨ ਦਿਨ ਸਤਵੇਂ ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਦਾ ਉਦਮ ਕੀਤਾ, ਬਚਨ ਹੋਇਆ, ਚਉਪਾ ਸਿੰਘ, ਕਟੋਰੇ ਵਿੱਚ ਜਲ ਪਾ ਕੈ ਆਉ, ਸੋ ਲੈ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਹੁਕਮ ਹੋਇਆ, ਹਥਿ ਖੰਡਾ ਪਕੜ ਕੇ ਵਿਚ ਫੇਰਊ’ ਅਤੇ ਪੰਜ ਪੰਜ ਸਯੈ, ਪੰਜੇ ਪੜ੍ਹਨ ਲਗੇ, (ਕੇਹੜੇ?) ਦਯਾ ਸਿੰਘ….. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ… ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ… ਧਰਮ ਸਿੰਘ … ਮੁਹਕਮ ਸਿੰਘ, ਇਹ ਪੰਜ ਸਿੰਘ ਸਵੈਯੇ ਲਗੇ ਪੜ੍ਹਨ, ਤਾਂ ਸਾਹਿਬ ਚੰਦ ਦਿਵਾਨ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਜੀ ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ, ਜੇ ਵਿੱਚ ਪਤਾਸ਼ੇ ਪਾਉਣ ਤਾਂ ਹੱਛਾ ਹੋਵੈ। ਇੰਨੇ ਚਿਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਸ਼ਕਤੀ, ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਪਤਾਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਡਾਰ ਗਈ, ਤਾਂ ਸਾਹਿਬ ਪੂਰਨ ਪੁਰਸ਼ ਜੀ, ਵਿਚਹੂੰ ਪੰਜ ਚੁਲੈ ਲੈ ਅੰਮਿ੍ਰਤ ਪੰਜ ਨੇਤ੍ਰੀ, ਫੇਰ ਪੰਜ ਚੁਲੈ ਸੀਸ ਪਾਏ। ਫਿਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਥੀ ਪੰਜਾਂ ਸਿੱਘਾਂ ਨੂੰ ਅੰਮਿ੍ਰਤ ਛਕਾਇਆ:

ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਹਥ ਜੋੜ ਖੜੇ ਹੋਇ। ਬਚਨ ਹੋਇਆ ਜੋ ਕੜਾਹ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ਕਰਕੇ, ਪੰਜ ਸਿੱਖਾਂ ਪਾਸੋਂ ਪੰਜ ਸਵੈਯੇ ਪੜ੍ਹ ਕਰਿ ਛਕ ਲੈਣਾ।

3. ਗੁਰ ਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਦਸਵੀਂ ਕਿ੍ਰਤ ਭਾਈ ਕੁਇਰ ਸਿੰਘ, ਅਨੁਸਾਰ : ਇਸ ਦਾ ਰਚਨਾ ਕਾਲ ਸੰਮਤ 1808 ਮੁਤਾਬਿਕ 1751 ਈਸਵੀ, ਸ੍ਰੀ ਦਸਮੇਸ਼ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ’ਤੋਂ 43 ਕੁ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।) ‘ਸਰਿਤਾ ਜਲ ਲੀਨ ਅਛੂਤ ਮੰਗਾਇ ਕੈ, ਪਾਤ੍ਰ ਲੋਹ ਮੈ ਤਾਂ ਪ੍ਰਭ ਬੇਰੇ। ਪੜ੍ਹਤੇ ਸੁ ਉਦਾਸ ਹੈ ਮੰਤ੍ਰਨ ਕੋ, ਪ੍ਰਭ ਠਾਢੇ ਹੈ ਆਪ ਭਏ ਸੋ ਸਵੇਰੇ।’ (ਪੰਨਾ 25)

ਹੈ।)(ਨੋਟ : ਏਥੇ ਕੇਵਲ ਮੰਤ੍ਰ (ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ) ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਣ ਦਾ ਅਤਿ ਸੰਖੇਪ ਜ਼ਿਕਰ

4. ਬੰਸਾਵਲੀਨਾਮਾ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀਆਂ ਦਸਾਂ ਕਾ (ਕਿ੍ਰਤ ਭਾਈ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਛਿੱਬਰ (ਸੰਮਤ 1826) ਅਨੁਸਾਰ : ‘ਬਚਨ ਕੀਤਾ : ਕਟੋਰਾ ਜਲ ਕਾ ਸੁਚੇਤ ਲੈ ਆਉ। ਲੈ ਆਇਆ, ਦਿਤੀ ਕਰਦ, ਕਹਿਆ ਹਿਲਾਉ। ਜਪੁ ਅਤੇ ਅਨੰਦ ਰਸਨੀ ਕਰਿ ਉਚਾਰ।’ (ਦਸਵਾਂ ਚਰਨ)

ਏਥੇ, ਨੋਟ ਕਰਨ ਯੋਗ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਛਿੱਬਰ ਜੀ ਨੇ ਖੰਡੇ ਦੀ ਥਾਂ ਕਰਦ (ਕਿਰਪਾਨ) ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਦੋ ਬਾਣੀਆਂ ਜਪੁ ਤੇ ਅਨੰਦ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। (ਸਿੱਖ ਸੰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਮਰਯਾਦਾ – ਚੀਫ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਪੰ. 63)

5. ਤਾਰੀਖਿ ਸਿੱਖਾਂ (ਕਿ੍ਰਤ ਖੁਸ਼ਵੰਤ ਰਾਏ) ਸੰਮਤ 1811, ਮੁਤਾਬਿਕ ਸੰਨ 1754 ਈਸਵੀ : ‘ਅੰਮਿ੍ਰਤ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਪੰਜ ਸਵੈਯੇ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ।’ (ਸਿੱਖ ਸੰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਮਰਯਾਦਾ – ਪੰ. 63)

6. ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (ਕਿ੍ਰਤ ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ, ਸੰਪਾਦਕ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਛਾਪ ਸੰਨ 1941 ਮੁਤਾਬਿਕ) : ‘ਭਗਉਤੀ ਕੀ ਵਾਰ । ਪਹਿਲੀ ਪਉੜੀ 32 ਸਵੈਯੇ, ਤਿ੍ਰਭੰਗੀ ਛੰਦ-ਖਗ ਖੰਡ।’

(ਨੋਟ: ਏਥੇ ਕੇਵਲ ਤਿੰਨ ਵਿਭਿੰਨ ਬਾਣੀਆਂ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ ਜੋ ਵਰਤਮਾਨ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਭਿੰਨ ਹਨ।)

7. ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ) ਅਨੁਸਾਰ : ‘ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ : ਜਪੁ ਜੀ, ਸਵੈਯੇ, ਅਨੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ 5 ਪਉੜੀਆਂ’

(ਨੋਟ: ਏਥੇ ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਚੌਪਈ ਦੇ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਣ ਦਾ ਕੋਈ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ। ਅਨੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਕੇਵਲ ਪੰਜ ਪਉੜੀਆਂ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ।)

8. ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ) ਸੰਪਾਦਕ ਗਿ. ਕਿ੍ਰਪਾਲ ਸਿੰਘ, ਪੰਨਾ 1573 ਅਨੁਸਾਰ : ‘ਜਪੁ ਜੀ-ਪੰਜ ਪੌੜੀਆਂ, ਜਾਪੁ ਜੀ-ਪੰਜ ਪੌੜੀਆਂ, ਦਸ-ਸੁਧੁ, ਅਨੰਦ ਸਾਹਿਬ, ਚੌਪਈ।’

(ਨੋਟ : ਏਥੇ ਜਪੁ ਜੀ, ਜਾਪ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਪੰਜ ਪੌੜੀਆਂ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਕਿ ਚੌਪਈ ਕਿਹੜੀ ਪੜ੍ਹੀ ਗਈ। ਅਕਾਲ ਉਸਤਤਿ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਆਈ ‘ਪ੍ਰਣਵੋਂ ਆਦਿ ਏਕੰਕਾਰਾ’ ਵਾਲੀ ਜਾਂ ‘ਕਬਯੋਬਾਚ ਬੇਨਤੀ ਚੌਪਈ’)

9. ਗੁਰ ਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ 10 ਕਿ੍ਰਤ ਭਾਈ ਸੁਖਾ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਭਾਈ ਸੁਖਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪਟਨਾ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਗੁਰ ਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ 10 ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਮੰਤਰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਅੰਮਿ੍ਰਤ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬਾਣੀ ਦੇ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਣ ਦਾ ਨਹੀਂ।

10. ਗੁਰ ਸੋਭਾ ਲਿਖਾਰੀ ਕਵੀ ਸੈਨਾਪੱਤਿ (ਸਿੰਘ): ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਹਜ਼ੂਰੀ ਕਵੀ ਲਿਖਾਰੀ ਸੈਨਾਪਤਿ (ਸਿੰਘ), ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ਗੁਰ ਸੋਭਾ ਵਿਚ ਖੰਡੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਛਕਾਉਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਆਦਿ ਦਾ ਕੋਈ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਕੇਵਲ ਭੱਦਣ (ਮੁੰਡਨ) ਕਰਨ, ਹੁੱਕਾ ਪੀਣ ਤੇ ਮੀਣਿਆਂ ਮਸੰਦਾਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਵਰਤਣ ਦੀਆਂ ਕੁਰਹਿਤਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ ।

11. ਸ੍ਰੀ ਕਲਗੀਧਰ ਚਮਤਕਾਰ ਕਿ੍ਰਤ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ : ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਸੀ੍ਰ ਕਲਗੀਧਰ ਚਮਤਕਾਰ ਵਿੱਚ ਪੰਨਾ 227-28 ’ਤੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ, ‘ਜਿਥੇ ਕਲ ਸਿੱਖੀ ਪਰਖੀ ਸੀ,…. ਉਥੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਲਗ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸੰਗਤ ਜੁੜੀ ਬੈਠੀ ਹੈ…., ਯਾਰਾਂ ਸੌ ਦਾ ਕੜਾਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਸਜ ਰਿਹਾ ਹੈ ਲੱਠੇ ਦੀਆਂ ਚਾਦਰਾਂ ਉਤੇ। ਸਿੰਘਾਸਨ ਤੇ ਬਿਰਾਜ ਰਹੇ ਹਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਵੈਤ ਬਸਤਰਾਂ ਵਿਚ, ਅੱਗੇ ਧਰਿਆ ਹੈ ਚਮਕਦਾ ਲੋਹੇ ਦਾ ਬਾਟਾ, ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਹੈ ਜਲ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਹੈ ਦੁਧਾਰਾ ਖੰਡਾ। ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ ਕੱਲ ਵਾਲੇ ਪੰਜ ਸੀਸ ਭੇਟ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜੀਵਨ ਮੁਕਤ, ਸਫੈਦ ਬਸਤ੍ਰ ਧਾਰੇ … । ਸਾਹਿਬਾਂ ਨੇ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ …. ਪੰਜਾਂ ਨੂੰ ਕਿ ਭਾਈ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਗੁਰੂ ਮੰਤ੍ਰ ਹੈ … ਇਕ ਚਿੱਤ ਹੋ ਜਪੋ ‘ਵਾਹਿਗੁਰੂ’। ਪੰਜ ਤਾਂ ਇਸ ਕਾਰੇ ਲਗ ਪਏ, ਆਪ ਸਾਹਿਬਾਂ ਦਾ ਬਲੀ ਤੇ ਦਾਤਾ ਹੱਥ ਗਿਆ ਖੰਡੇ ਉਤੇ, ਜੋ ਫਿਰਨ ਲਗ ਪਿਆ ਜਲ ਵਿਚ ਤੇ ਆਪ ਕਰਨ ਲਗ ਗਏ ਪਾਠ ਬਾਣੀਆਂ ਦਾ, ਕਲ ਦੇ ਤਲਵਾਰ ਦੀ ਧਾਰ ਅੱਗੇ ਮਰਨੇ ਲਈ ਨਿਵੇਂ ਆਪਾ ਵਾਰੂਆਂ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਖੜ੍ਹੋ ਕੇ ਇਕ ’ਤੋ ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਵਾਇਆ ਪੰਜ ਵੇਰ। ਤੇ ਫੇਰ ਪੰਜ ਚੂਲੇ ਛਕਾਏ, ਨੈਣੀ ਛੱਟੇ ਮਾਰੇ ਤੇ ਪੰਜ ਹੀ ਚੂਲੇ ਕੇਸਾਂ ਵਿਚ ਪਾਏ, ਐਉਂ ਪੰਜਾਂ ਨੂੰ ਅੰਮਿ੍ਰਤ ਛਕਾਯਾ।’

(ਨੋਟ : ਇਥੇ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ। ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਖੰਡੇ ਨਾਲ ਅੰਮਿ੍ਰਤ ਤਿਆਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਕੋਲੋਂ ਪੰਜ ਵੇਰ ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਵਾਇਆ) (ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ 6-13 ਅਪ੍ਰੈਲ, 2000 ਨੂੰ ਛਪੇ ਲੇਖ ਅੰਮਿ੍ਰਤ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ)

ਇਤਿਹਾਸ ਇਸ ਮਨੌਤ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਦਸ਼ਮੇਸ਼ ਜੀ ਨੇ ਖੰਡੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਅੱਜ ਕੱਲ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਪੰਜ ਬਾਣੀਆਂ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਅੰਮਿ੍ਰਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਸੀ? ਐਸਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਨਾ ਸਿਰਫ ਲੂਣ ਦਾ ਪਿੰਨਾ ਪੱਥਣ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਐਸੀ ਹਕੀਕੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸਨਿਮਰ ਨਿਵੇਦਨ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਕੱਲ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ ਬਾਣੀਆਂ ਦਾ ਪਾਠ ਅੰਮਿ੍ਰਤ ਪਾਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੰਨ ਬਿੰਨ ਉਲੇਖ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ’ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ’ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ’ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਮਿ੍ਰਤ ਪਾਨ ਸੰਬੰਧੀ ਬਾਣੀਆਂ ਦੀ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਪਰੰਪਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਥੇ-ਜਥੇ ਅਤੇ ਡੇਰੇ-ਡੇਰੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਤੇ ਬਾਣੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੱਧ ਘਟ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਛਪਾਈ ਦੀ ਇੱਕਸਾਰਤਾ ਹਿਤ ਪੰਥ ਨੇ ਛਾਪੇ ਦੀ ਬੀੜ ਜੀ ਦੇ 1430 ਪੰਨੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਬਾਣੀਆਂ ਵੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ।

ਨਾਨਕ ਗੋਬਿੰਦ ਨਾਮ ਲੇਵਾ ਗੁਰ ਸੰਗਤ ਜੀ! ਦਾਸ ਨੇ ਉਕਤ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ’ਚ ਤੱਥ ਹੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਦਾਅਵਾ ਨਹੀਂ। ਆਮਦ ਤੇ ਆਈ ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਇੱਕ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੂਰਨ ਪੁਰਖ ਖਾਲਸਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਕਸਾਰਤਾ ਦੀ ਖਾਤਰ 1931-36 ਅਤੇ 1945 ’ਚ ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਸਮੇਂ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੱਡੇ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ’ਚੋਂ ਪੰਜ ਬਾਣੀਆਂ ਜਪੁ, ਜਾਪੁ, ਤਵ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ਸਵਯੇ, ਚੌਪਈ ਤੇ ਅਨੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਜਦ ਤਕ ਫਿਰ ’ਤੋਂ ਸਮੁੱਚਾ ਪੰਥ ਸਿਰ ਜੋੜ ਬੈਠ, ਇਸ ਮਰਯਾਦਾ ’ਚ ਤਬਦੀਲੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਆਪਣੀ ਨਿਜ ਮਤ ਯਾ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਜਥੇ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰੀ ਇਸ ਇਕਸਾਰਤਾ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰਨਾ ਨਾਨਕ ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ ਦੀ ਏਕਤਾ ਦੇ ਮੁੱਢ ਨੂੰ ਖੇਰੂੰ ਖੇਰੂੰ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਸੰਭਲੋ ਐ ਨਾਨਕ-ਗੋਬਿੰਦ ਰੂਪ ‘‘ਦੁਨੀਆ! ਹੁਸੀਆਰ ਬੇਦਾਰ; ਜਾਗਤ ਮੁਸੀਅਤ ਹਉ, ਰੇ ਭਾਈ॥’’ (ਭ. ਕਬੀਰ/੯੭੨) ਭਾਵ ਹੇ ਦੁਨੀਆ (ਖ਼ਾਲਸਾ ਜੀ)! ਹੁਸਿਆਰ ਤੇ ਖਬਰਦਾਰ ਹੋ ਜਾ ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਜਾਗਦਿਆਂ ਹੀ ਲੁਟਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਇਸ ਕਲਮ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਰੀ ਕੁਝ ਐਸੀ ਹੈ: ‘ਬਾਤ ਕਰਤਾ ਹੂੰ ਤੋ ਸ਼ਾਇਦ ਉਨਕੋ ਹੋ ਸ਼ਿਕਾਇਤ, ਚੁਪ ਰਹਿਤਾ ਹੂੰ ਤੋ ਮੇਰੀ ਨਾਨਕ ਸੇ ਕੋਤਾਹੀ ਹੋਤੀ ਹੈ।’ ‘‘ਸਤਗੁਰੁ ਦਇਆ ਕਰੇ ਸੁਖਦਾਤਾ, ਹਮ ਲਾਵੈ ਆਪਨ ਪਾਲੀ॥’’ (ਮ:੪/੬੬੭)

ਪਿ੍ਰੰ. ਸਤਿਨਾਮ ਸਿੰਘ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ-9888047979

ALL ARTICLES AND NEWS

Tag Cloud

DHARAM

Meta